Creativiteit en AI

Als creatieveling denk ik veel na over de invloed van AI op mijn werk. Als het mogelijk is om iets te maken door een chatbot een tekstopdracht te geven, wat betekent het dan nog om creatief te zijn?

Ik ben tot de volgende inzichten gekomen:

Een AI is getraind op het gemiddelde

Om tot een resultaat te komen moet een AI getraind worden. AI wordt momenteel veelal getraind op een grote dataset aan tekst, beelden, video’s en geluid. Hoewel het mogelijk is om met een AI veel verschillende resultaten te laten genereren zal het altijd uit dezelfde bron putten die altijd beperkingen zal hebben.

Als ik iets maak dan ben ik mijn eigen dataset. Ik put uit mijn eigen bron. Deze heeft ook beperkingen omdat ik niet alles gezien of gehoord heb, maar wat ik tot mij genomen heb maakt mij wel uniek. Zoals:

• Een schilderij van Mondriaan wat mij inspireerde om aquarel te combineren met fineliner
• Het geluid dat de elektrische huurauto maakte als het opstartte waardoor ik helemaal in de synth drones gedoken ben
• De aanvaring die mijn zoontje had op een Franse camping dat ik gebruikte voor een kort verhaal.

Dit zorgt ervoor dat wat ik creëer uniek is. En dat geldt voor iedereen. Dat wil niet zeggen dat een AI op termijn kan imiteren, maar dat is iets anders dan iets nieuws vanuit jezelf verzinnen. Daarom blijft in mijn ogen creativiteit een waardevolle vaardigheid.

Maar dat vraagt ook een aanpassing van mij als creatieveling. Ik moet wat ik maak doorspekken met mijn eigen ervaringen. Om te laten zien dat de tekst, de tekening of het liedje niet gegenereerd zou kunnen zijn door een AI.

AI laat zien waar de kansen liggen

Omdat een AI getraind is op een beperkte dataset is het als creatieveling juist interessant om te kijken naar waar de kansen liggen. Als je de beperkingen van de dataset begint te herkennen kun je dingen maken die niet binnen die kaders vallen. Daarmee krijg je werken die iets nieuws doen en daarmee opvallen. Deze nieuwe werken kunnen weer opgeslokt worden in de dataset dus als creatieveling moet je blijven doorontwikkelen.

Dit idee is niet nieuw. Kunstenaars hebben altijd de grens opgezocht. Neem Pablo Picasso die klassiek was opgeleid en juist daarom radicaal iets anders kon doen. Het is een mooie gedachte dat ik als creatieveling een eigen geluid kan laten horen terwijl we overspoeld worden aan een zee van middelmatigheid.

Mensen beginnen AI slop te herkennen (en te hekelen)

Die zee van middelmatigheid wordt ook wel AI slop genoemd. Het doet mij denken aan vroeger waar opeens mensen toegang kregen tot het maken van Powerpoint presentaties met clip art en alle slides er hetzelfde uit begonnen te zien. Hetzelfde zien we nu gebeuren met de output van AI.

Opeens zie ik overal dezelfde soort posters voorbij komen voor aankondigingen van evenementen en het is meteen duidelijk dat het door AI gegenereerd is. Daarmee verliest het voor mij ook meteen de waarde. Prima als iemand met een klein budget dit gebruikt om snel iets in elkaar te flansen maar dat is dan ook de waarde die ik er aan hang. Ik heb oneindig veel meer respect voor iemand die een paar uurtjes gaat klooien met stiften, verf en knip en plakwerk en een hele unieke poster in elkaar ploetert.

En ik ben niet de enige die dit fenomeen begint te herkennen. Mensen raken uitgeblust van alle websites die op elkaar gaan lijken en willen volgens de Nielsen Norman Group de menselijke hand weer zien.

“In an era of AI-generated-everything, AI-fatigued users want designs that look like they were made by a person.”

Dingen maken met AI is niet bevredigend

Dit grijpt in op mijn vorige punt. Omdat het zo makkelijk is iets te laten maken door AI haal ik er ook niet genoeg voldoening uit. Het voelt alsof ik een wegwerpproduct heb gemaakt. Iets wat verwaarloosbaar is.

Ik merk het ook in mijn dagelijkse werk als Design System Lead. Daar laat ik een AI prototypes ontwikkelen op basis van een Design System. Dit werkt erg goed. Mijn output is vier keer zo veel als voorheen maar het voelt minder bevredigend. Voorheen was ik een dag aan het ploeteren om een pagina in een prototype live te krijgen. Het was veel schaven, proberen, falen, balen en opnieuw proberen. Maar aan het eind van de dag was ik wel trots. Dat mis ik nu soms.

AI kan creativiteit ondersteunen

Ik wil hier absoluut niet pleiten dat alle AI slecht is en dat ik het nooit gebruik. AI kan een mooie tool zijn om creatief werk te ondersteunen. Het kan bepaalde (voornamelijk saaie en repeterende) taken overnemen die soms bij het maken horen. Maar ik pas altijd op dat ik het creatieve proces niet te veel laat beïnvloeden door de AI die ik gebruik.

Een goed voorbeeld is het schrijven van verhalen. Ik liet voorheen een AI de teksten checken op passages waar ik ‘show don’t tell’ gebruikte. Hierdoor ging ik dingen aanpassen waar dat misschien niet nodig was omdat ik te veel vertrouwde op de analytische blik van de AI. Het nam een stuk gevoel weg. Daarnaast werd mijn creatieve instinct vertroebeld door de terloopse opmerkingen van de chatbot. Ik werd tussen de regels door geprezen om mijn mooie teksten terwijl ik daar nooit om gevraagd had. Daardoor werd ik ook minder kritisch.

Nu heb ik de AI zo ingesteld dat het enkel en alleen spelling en taalfouten corrigeert en verder zijn mening lekker voor zich houdt.

Het model bepaalt de kaders

En Big Tech levert de modellen. Want zij bepalen waarop het model getraind is. Onder andere Meta, Open AI, Google en Anthropic bepalen de kaders. Wat mag wel en wat mag niet? Het gebruik van AI ter vervanging van creativiteit zorgt ervoor dat we binnen deze kaders blijven opereren. We maken ons slaaf van het gedachtegoed van de al veel te machtige tech bedrijven uit Amerika. Terwijl het nu juist tijd is om los te breken van Big Tech.

Je kan ook zelf een AI trainen, maar dat is moeilijk en niet voor iedereen toegankelijk omdat het een gigantische investering kost.

Waarom creativiteit belangrijk blijft

Om af te sluiten wil ik benadrukken met deze twee citaten waarom ik het belangrijk vind om zelf creatief bezig te blijven:

“In de eenentwintigste eeuw zou fictie dus wel eens de sterkste macht op aarde kunnen worden, zelfs nog sterker dan onberekenbare asteroïden en natuurlijke selectie. Als we dus iets van onze toekomst willen begrijpen, is het niet genoeg om genomen te kraken en berekeningen te maken. Dan moeten we ook de verzinsels ontcijferen die de wereld betekenis geven.”

Harari pleit in zijn boek Homo Deus om verhalen te blijven maken en dat gaat volgens mij niet in het vacuüm van een AI-model.

“The future belongs to a very different kind of person with a very different kind of mind—creators and empathizers, pattern recognizers, and meaning makers. These people—artists, inventors, designers, storytellers, caregivers, consolers, big picture thinkers—will now reap society’s richest rewards and share its greatest joys.”

Om me heen hoor ik vaak dat je AI moet gebruiken want anders ga je de boot missen. Pink betoogt dat de toekomst aan de creatievelingen is en dat vind ik een veel mooiere gedachte.